NGÀY XƯA CÓ MỘT CON BÒ
Tác giả: Camilo Cruz, PhD
Biên tập Ebook: http://www.SachMoi.net.com
Ebook thực hiện dành cho những bạn chưa có điều kiện mua sách.
Nếu bạn có khả năng hãy mua sách gốc để ủng hộ tác giả, người dịch và Nhà
Xuất Bản

Dù muốn dù không thì trong mỗi người chúng ta đều đang nuôi ít nhất là 1 con bò và
thậm chí là cả đàn bò. Đó là những con bò: bao biện, viện cớ, đổ lỗi, ỷ lại, mãi tự hào
với quá khứ…
Nhiều khi ta nghĩ ta đã làm tốt rồi, học giỏi rồi, xinh đẹp rồi nên cứ dựa vào thành quả
đó để ỷ lại, không cố gắng nữa và sa vào bẫy hài lòng với suy nghĩ rằng mình ít nhất
đang có cái gì đó: Một học sinh giỏi luôn ỷ lại rằng ta giỏi rồi, không cần cố gắng nữa;
một cô giáo từ năm này qua năm khác không chịu thay đổi, cập nhật giáo án của mình
vì cho rằng kiến thức trong giáo án đó đã quá chuẩn; cô gái luôn tự hào hớp hồn bạn
trai mình ngay từ cái nhìn đầu tiên cứ tự tin rằng mình đủ hoàn hảo để bạn trai yêu mà
không bao giờ muốn tự làm mới mình, một nhân viên tự cho rằng ta làm dự án vừa rồi
quá thành công và sếp đã thấy được năng lực của ta rồi, ta không cần thể hiện nữa;
một nhà văn viết được 1 cuốn sách best-sellers nhưng không chịu đổi mới ngòi bút vì
cho rằng ta đã viết hay rồi, cuốn sách của ta được mọi người khen ngợi đó thôi…
Có hàng ngàn, hàng vạn loại bò đang chi phối, hạn chế sức bật của chúng ta nhưng
đang được chúng ta bao bọc, bảo vệ trong lớp vỏ mang tên Chỗ Dựa.
Nếu Chỗ Dựa vô hình đó mất đi, ta sẽ sụp đổ???
Nếu bạn vẫn muốn nuôi bò, vẫn muốn “ăn mày quá khứ” thì có lẽ cuốn sách này
không dành cho bạn. Cuốn sách này chỉ dành cho những người đang nuôi bò và
mong muốn được tiêu diệt con bò của chính mình.
HÃY SỐNG MỘT CUỘC SỐNG KHÔNG-CÓ-BÒ!

“Các tác phẩm và những buổi thuyết trình của TS. Camilo Cruz đã làm thay đổi
cuộc đời của nhiều người. Ông đã giúp cho nhiều người phát triển sức mạnh và
hướng dẫn họ cải thiện chất lượng cuộc sống”
La Opinion (Los Angeles)
“Tác phẩm này của TS. Cruz đã có một ảnh hưởng sâu sắc đến đời tôi và khuyến
khích tôi thành lập công ty mà ngày nay đang hoạt động tại nhiều quốc gia. Cám ơn
ông đã dành thời gian viết những cuốn sách thực sự gây cảm hứng giúp hàng ngàn
người đạt được những thành tựu lớn lao nhất đời họ.”
Wenceslao Casares, Nhà sáng lập của Patagon.com
“Với tư cách người điều hành một tập đoàn quốc tế, việc cân bằng cuộc sống không
phải lúc nào cũng dễ dàng. Tôi đọc Ngày xưa có một con bò… đúng lúc cần phải
xây dựng một cuộc sống hài hòa hơn. Những kiến thức uyên thâm của TS. Cruz đã
giúp tôi loại bỏ những lời biện bạch đang kiềm hãm mình. Ngày nay, tôi sống một
cuộc sống lành mạnh hơn, dành thời gian cho gia đình nhiều hơn, và tôi vẫn rất
thành công trong sự nghiệp.”
Hannes Hunschofsky, Chủ tịch Tập đoàn Hoerbiger của Châu Mỹ
“Những ý tưởng của Ts. Cruz không chỉ nhắm vào việc làm thế nào để thành công ở
Mỹ, mà còn thành công ở bất cứ nơi đâu.”
Don Francisco, Giám Đốc Univision TV

Xin dành tặng cho Shirley, người vợ tuyệt vời của tôi. Bằng tình yêu và sự hỗ trợ vô
điều kiện, cô ấy đã biến mọi thứ trở nên dễ dàng.
Xin dành tặng cho các con yêu quí của tôi, Richard, Mark, và Daniel. Trong tất cả
các danh hiệu và tước vị mà tôi được trao tặng - giáo sư, doanh nhân, nhà khoa
học, tác giả… tôi thích danh hiệu “Bố” nhất.
Camilo Cruz

MỤC LỤC
Lời nói đầu
Lời giới thiệu
1. Chuyện ngụ ngôn về một con bò
2. Đừng cho rằng mọi con bò đều kêu ụm…bò… ò…
3. Bò nào cũng từng là bê
4. Bò cũng có ba, bảy loại
5. Nguồn gốc: Bò ở đâu ra?
6. Không nên nhận bất cứ con bò nào người ta tặng cho mình!
7. Làm sao để loại bỏ bất kỳ con bò nào
8. Chỉ có một cách để giết một con bò
9. Duy trì một khu vực không có bò

LỜI NÓI ĐẦU
Tôi đã viết về sự thành công trong hơn ba thập niên qua. Thành công là gì? Điều gì
làm nên thành công? Vì sao một số người gặt hái thành công mà hầu như không tốn
một chút sức lực nào, trong khi những người khác quần quật cả đời vẫn không đạt
được?
Kinh nghiệm của tôi với hàng ngàn người thành công trên khắp thế giới cho thấy
những người thành công này đều có ít nhất một điểm chung: Họ không bao giờ tìm
lý lẽ để phân bua vì sao sự việc lại hóa ra như thế, hoặc phàn nàn đáng lẽ sự việc
phải thế này thế khác. Những người thành công chỉ đơn giản nhận lấy trách nhiệm
và thực hiện công việc. Dĩ nhiên, không phải lúc nào họ cũng thành công ngay từ
lần đầu, nhưng những người thắng cuộc không bao giờ bỏ cuộc. Nếu vấp ngã, họ
lập tức đứng lên.
Tôi nhận thấy rằng mặc dù hầu như ai trong chúng ta cũng đều khao khát làm
những chuyện to tát, nhưng ta lại thường bằng lòng với vị trí hạng hai. Chúng ta
muốn sống một cuộc đời trọn vẹn nhất, nhưng rốt cuộc nhiều người trong chúng ta
lại chỉ tồn tại lây lất. Hầu như mọi người đều tìm cho mình một nơi yên lành thoải
mái, an phận với một nơi như thế, và chẳng bao lâu sau họ nhận ra rằng tất cả
những điều tuyệt vời mà cuộc sống mang lại đều đã xoay lưng ngoảnh mặt với họ.
Một trong những bài học mà tôi đã nhận được là: bước đầu tiên nhằm đạt được
những kết quả ngoạn mục trong cuộc sống chính là gạt bỏ những lý lẽ biện bạch
vốn kiềm hãm không cho chúng ta làm chủ được khả nặng thực sự của mình.
Nhiều cuốn sách hay nhất nói về sự phát triển cá nhân và chuyên môn thường sử
dụng các phép ẩn dụ hoặc những mẩu chuyện ngắn để minh họa cho tầm quan
trọng của những thái độ và ý tưởng nào đó thiết yếu cho sự thành công. Ngày xưa
có một con bò… diễn tả rõ ràng và cụ thể những gì có thể xảy ra nếu cuộc sống của
chúng ta bị những lý lẽ biện bạch kiềm chế. Đây chắc chắn là một trong những phép
ẩn dụ tốt nhất mà tôi được đọc về cách để hoàn toàn xóa bỏ những thứ tầm thường

trong cuộc sống của chúng ta.
Con bò tượng trưng cho mọi lý lẽ biện bạch, mọi thói quen, hay sự bào chữa vốn
khiến cho chúng ta không thể sống một cuộc đời trọn vẹn. Câu chuyện được viết ra
một cách tuyệt vời này chắc chắn sẽ làm bạn xiêu lòng, và đòi hỏi bạn phải loại bỏ
tất cả những sự biện bạch, hay nói như Camilo, “Tiêu diệt những con bò của bạn
đi.”
Sự thật là chúng ta đều mang theo bên mình số Bò nhiều hơn số mà chúng ta có thể
sẵn sàng thú nhận. Hầu hết chúng ta đều sử dụng những lời biện bạch với hy vọng
thuyết phục người khác và thuyết phục chính mình tin rằng sự việc thật ra không tệ
như mình thấy. Chúng ta có cả một loạt những lời biện bạch và lý giải vì sao những
chuyện cần làm thì chúng ta lại không làm.
Cuốn sách này cho ta một cái nhìn rõ ràng về những gì có thể thực hiện được khi
quyết định vất bỏ những lý do và những tín điều khiến cuộc sống trở nên gò bó hơn.
Nó cung cấp cho ta một kế hoạch từng bước để sống một cuộc đời với mọi giấc mơ
đều có thể dễ dàng được thực hiện.
Camilo được giao sứ mệnh tạo ra sự khác biệt lớn lao trong cuộc đời thông qua
những tác phẩm của mình. Ông chia sẻ trí tuệ, tài hoa, và những hiểu biết sâu sắc
hữu ích ngay cho ngời đọc, và trao cho họ khả năng để thực hiện ngay trong ngày
hôm nay những phương cách cụ thể làm thay đổi cuộc sống của họ mãi mãi.
Tôi mong rằng bạn sẽ làm theo yêu cầu của ông và chấm dứt ngay sự dễ dãi trong
việc chấp nhận bất cứ cuộc sống nào không thực sự xứng đáng với mình.
Tôi đoán rằng bạn rồi cũng sẽ mê cuốn sách này như tôi, và tin bạn sẽ tạo cho mình
cơ hội để sống một cuộc đời không có những thứ tầm thường vặt vãnh, hướng đến
cái vĩ đại dành cho những ai dám mơ những giấc mơ lớn.
Mark Victor Hansen

LỜI GIỚI THIỆU
“Ngày xưa có một con bò… là một cuốn sách hay… dành cho người… khác.” Tôi đã
từng nghĩ vậy cho đến khi đụng phải những con bò của chính mình. Tôi là một
người có năng lực, thành công đúng mực và quy củ một cách khắt khe. Tôi không
cần những lời biện bạch để né việc. Cho đến nay, tôi cứ yên chí thuyết phục chính
mình và cả những người khác tin rằng những lý do tôi không làm việc này hay việc
kia đều có tính logic chặt chẽ. Khi đọc cuốn sách này, tôi nhận ra rằng những lý do
đó, không hề có ngoại lệ nào, đều đang che đậy một con bò ở tầng sâu hơn. Đúng
vậy, tôi có những con bò ở nhiều tầng. Đằng sau tất cả những con bò trông có vẻ
thông thái kia là nỗi lo sợ. Một điều bây giờ tôi mới biết: tôi không muốn nỗi sợ thay
tôi quyết định bất cứ chuyện gì. Giờ đây, khi nghe thấy một lời biện bạch, tôi sẽ suy
nghĩ thấu đáo hơn để tìm nỗi sợ hãi và nếu đúng là có nỗi sợ đó, tôi biết mình nên
đối mặt với nó - ngay lập tức!
Margaret, Dayton, Ohio
Cũng như các họa sĩ hay nhạc sĩ thường lấy cảm hứng từ tự nhiên và môi trường xung
quanh, các tác giả - đặc biệt trong lĩnh vực phát triển cá nhân - lấy cảm hứng từ việc
giao tiếp với người khác.
Một lần nọ, nhiều năm về trước, tôi đã có một buổi thuyết trình hoàn toàn căn cứ trên
một lời trích dẫn của Albert Einstein mà tôi nghe được trong một buổi ký tặng sách.
Theo một nghĩa nào đó, những khối vàng thô này hoạt động như một chất xúc tác
khuấy động tinh chất sáng tạo trong nó. Đôi khi tất cả những gì bạn cần chỉ là một từ
hay một ý tưởng, và cả một chương sách sẽ định hình trong đầu bạn.
Tôi luôn rất may mắn vì khi người ta nghe tôi là chuyên gia viết sách về vấn đề phát
triển cá nhân, họ thường có khuynh hướng kể cho tôi nghe về những cuốn sách hay
các tác giả đã gây xúc động cho họ hay mang lại cho họ nhiều cảm hứng. Những
người khác thì kể với tôi về những câu chuyện họ yêu thích, những giai thoại hay kinh

nghiệm mà họ tâm đắc. Dĩ nhiên tất cả những điều này là một nguồn ý tưởng vô tận
cho công việc của tôi.
Thật ra, vài năm trước trên một chuyến bay từ New York đến Buenos Aires, lần đầu
tiên tôi nghe câu chuyện hấp dẫn về con bò có vẻ tầm thường này. Tôi nghe câu
chuyện ấy từ một người phụ nữ rất khả ái, mà thật may mắn cô ấy lại ngồi bên cạnh
tôi. Những chuyến bay đêm như vậy thường được lên lịch để cất cánh từ sân bay
Kennedy ở New York vào khoảng bảy giờ tối, để vào lúc nửa đêm thì bạn dùng xong
bữa tối, ăn tráng miệng, xem xong một bộ phim đầu tiên và còn bay thêm cả năm
tiếng đồng hồ dài dằng dặc nữa.
Nếu bạn không ngủ được - giống như tôi vậy - hy vọng duy nhất của bạn là có thể trò
chuyện với người kế bên để giết thời gian. Thế là tôi đã khai mào cho một cuộc nói
chuyện dẫn từ công việc, đến gia đình, rồi đến việc chúng tôi phải đi đây đi đó nhiều
như thế nào, và sau màn trao đổi danh thiếp không thể thiếu, chúng tôi bắt đầu với
công việc và sở thích chuyên môn. Và rồi trong bối cảnh như thế, trong một cabin cực
kỳ tiện nghi của chiếc Boeing 777 hiện đại, trong khi bay trên bầu trời Nam Mỹ vào
lúc nửa đêm về sáng, lần đầu tiên tôi được nghe kể câu chuyện về chú bò tuy bình
thường nhưng lại mang tính khai sáng này. Sau đó tôi còn được nghe thêm vài dị bản
của câu chuyện. Tất nhiên, những gì bạn sẽ đọc ở đây là sự thuật lại của những sự
kiện đó theo cách riêng của tôi. Tôi nên nói trước với bạn rằng, cũng giống như trong
phần đầu của mỗi cuốn tiểu thuyết bí ẩn, bất kỳ sự giống nhau nào với người thật việc
thật đều chỉ là tính ngẫu nhiên - mặc dù có thể điều đó hoàn toàn là có chủ ý.
Một điều khá thú vị là lần đầu tiên kể lại câu chuyện này trong một cuộc hội thảo, tôi
mất không quá hai hoặc ba phút. Nhưng tôi bắt đầu nhận thấy rằng mỗi lần kể sau đó,
câu chuyện trở nên ngày càng dài hơn. Điều này có phần giống như một phim truyền
hình nhiều tập, trong đó các nhân vật mới lần lượt xuất hiện ở các tập tiếp theo mang
đến cho chúng ta những hiểu biết mới, hoặc dạy chúng ta những bài học mới. Đôi khi
những cốt truyện phát triển song song nhau sẽ bộc lộ ra và câu chuyện trở nên nhiều
tình tiết và kịch tính hơn tôi có thể hình dung.

Trong vài năm qua hẳn là tôi đã chia sẻ câu chuyện này với hàng trăm ngàn người trên
khắp thế giới. Rồi một ngày nọ, một người tham dự buổi diễn thuyết của tôi, một
thương nhân từ Salt Lake City, hỏi liệu tôi có thể gửi e-mail cho anh ta câu chuyện này
để anh ta gửi cho nhân viên của mình không.
Lần đó, tôi đã mất hai giờ đồng hồ để kể câu chuyện nay đã được phát triển đầy đủ và
hoàn chỉnh với năm điểm chính và một danh sách các bài học mà tôi đã học được. Tôi
muốn đáp ứng yêu cầu của người đó, nhưng tôi không thể chỉ ghi qua loa về hình
tượng ẩn dụ khá hấp dẫn này.
Vậy nên tôi đã quyết định chép ra giấy toàn bộ câu chuyện bi đát về con bò dứt khoát
trong một lần.
Ngày xưa có một con bò… đã được ra đời như thế.
Tôi khám phá ra một cách say sưa và phơi bày ra tất cả những thách thức và cơ hội
được thể hiện trong sự ẩn dụ tuyệt vời này. Háo hức muốn biết phản ứng từ độc giả và
không thể chờ đợi quá trình xuất bản sách lâu lắc, tôi quyết định đưa ấn bản đầu tiên
của cuốn sách này lên mạng dưới dạng e-book bằng tiếng
Tây Ban Nha. Tôi nghĩ rằng đây là cách nhanh nhất để biết được phản ứng của độc
giả. Kết quả thật đáng kinh ngạc một cách tuyệt vời. Trong vòng chưa đầy bốn tháng,
đã có hơn 250.000 lượt người từ hơn 100 quốc gia tải cuốn sách về.
Tất nhiên ý định ban đầu của tôi không chỉ là cho người ta tải về. Cái tôi muốn là
người ta thực sự đọc cuốn sách đó. Vậy nên tôi tiến hành thêm một bước nữa là gửi email cho những người đã tải cuốn sách. Tuy nhiên, tôi không hỏi họ đã đọc cuốn sách
đó chưa, vì tôi thừa biết câu trả lời thường là “rồi” ngay cả khi họ chỉ mới đọc lướt qua
trang bìa hoặc chỉ đọc sơ. Thay vì thế, tôi hỏi họ đã giải phóng mình ra khỏi bất kỳ
“con bò” nào trong cuộc sống của họ chưa. (Tôi biết là lúc này bạn chẳng hiểu tôi nói
gì, nhưng bạn sẽ biết ngay thôi.)
Kết quả cũng đáng kinh ngạc như lúc trước. Chỉ trong vòng hai tuần lễ, có hơn 10.000

người cùng chia sẻ câu chuyện thực của đời họ về cách mà cuốn sách đã gây cảm
hứng và cho họ thêm sức mạnh để loại bỏ những sự biện bạch và theo đuổi nhưng
điều họ thực sự muốn trong cuộc sống. Nhiều người tả lại cách họ đã hoàn toàn thay
đổi cuộc đời mình như là kết quả của việc đương đầu và vĩnh viễn xóa bỏ các hạn
chế.
Không chỉ vậy, những độc giả đó muốn kinh nghiệm riêng của họ cũng tạo cảm hứng
thúc đầy người khác, vì vậy họ khuyến khích tôi công bố những sự phấn đấu của cá
nhân họ. Trong phiên bản này, tôi đưa vào một vài câu chuyện trong số đó và bạn có
thể đọc thấy những người khác đã can đảm vượt qua các hạn chế của họ và sống một
cuộc sống phi thường như thế nào.
Câu chuyện về con bò kể về cách gạt bỏ những thói hư tật xấu, những sự biện bạch,
những thái độ sẽ hạn chế chúng ta, và những niềm tin sai lầm gò bó con người trong
sự tầm thường. Tôi vẫn thường cho rằng kẻ thù chính của thành công không phải là sự
thất bại, như nhiều người vẫn nghĩ, mà là sự tầm thường là cái tư tưởng cho rằng
chúng ta “như thế là tốt rồi”.
Những sự thất bại có thể ví như những viên đá lót chân trên con đường tiến đến một
cuộc sống thành công. Chúng cho ta cơ hội để học những bài học quan trọng. Nếu
không có những thất bại đó, có lẽ chúng ta sẽ không bao giờ nhận ra được những thói
quen mà mình cần phải thay đổi, hoặc những hành vi mà mình phải sửa chữa để tiến
lên. Cần phải có nghịch cảnh để tạo nên thành công.
Mặt khác, sự tầm thường chẳng cho ta bài học nào cả. Chẳng có gì để học hỏi. Thực
ra, khi chúng ta yên phận với một cuộc sống làng nhàng, quá trình học hỏi của chúng
ta dừng lại vĩnh viễn. Đó là lý do tôi quyết tránh sự tầm thường bằng mọi giá. Tôi biết
một số người tránh sự thất bại như người ta tránh bệnh dịch vì họ được dạy là phải
biết sợ thất bại. Nhưng tôi tin rằng dành thời gian để xóa bỏ những sự biện bạch và
những niềm tin sai lầm nuôi dưỡng sự tầm thường vẫn tốt hơn là chỉ lo ngăn chặn
hoặc tránh né bất cứ thất bại nào có thể xảy ra trong cuộc sống của mình.

Câu chuyện ẩn dụ bất chấp thời gian về con bò minh họa cho cả hai tác động của
những ý tưởng dường như vô hại đang ẩn náu trong tâm trí chúng ta, cũng giống như
những thay đổi sâu sắc mà chúng ta mong đợi một khi đã quyết định gạt bỏ những lời
biện bạch.
Tôi có một niềm hy vọng sâu sắc là mỗi độc giả đều tìm thấy cho mình những bài học
riêng từ câu chuyện này. Tuy nhiên, nếu đọc đến cuối chuyện mà bạn không phát hiện
được con bò nào của mình thì… hừm, đó chính là con bò của bạn!

1. CHUYỆN NGỤ NGÔN VỀ MỘT CON BÒ
Tôi có cảm giác dường như hầu hết những thất bại mà tôi gặp phải đều là kết quả
trực tiếp hoặc gián tiếp từ những hành động của người khác. Lúc nào tôi cũng thấy
mình đang trách móc những người khác, tôi trách vợ tôi, trách sếp tôi, trách các
cộng sự, hay trách bố mẹ tôi, hay bất kỳ người nào khác vì những thất bại của chính
mình. Tới hôm nay, tôi nghĩ, trong một số trường hợp tôi đã đúng. Còn có lẽ trong
những tình huống khác, tôi chỉ biện bạch để che đậy những sai lầm và sự thiếu quyết
đoán của mình. Tuy nhiên, điều mà câu chuyện về con bò dạy tôi là bất kể có lỗi hay
không, những người khác hoàn toàn chẳng liên quan gì cả. Tôi không thể suốt đời
cứ nói “Thật tình, tôi muốn thành công lắm chứ, nhưng do sai lầm của anh ta mà
tôi phải chịu vậy”, hoặc “Không làm tròn phần việc là lỗi của cô ta chứ”. Tôi cho
rằng nhận lấy 100 phần trăm trách nhiệm cho sự thành công của chính mình là một
trong những thách thức lớn nhất mà chúng ta ai cũng phải đối mặt. Điều tuyệt vời
là một khi đã nhận lấy trách nhiệm về phần mình, bạn không còn phải sống trong sự
ray rứt triền miên rằng các thất bại và những nỗi bất hạnh của mình là do lỗi lầm
của kẻ khác.
Anthoney, Seatle, Washington
Ngày xửa ngày xưa, có một ông thầy giáo khôn ngoan và giàu kinh nghiệm muốn
truyền cho một trong số những học trò của mình các bí quyết để sống một cuộc đời
hạnh phúc và thịnh vượng. Vốn biết những khó khăn và rào cản quá nặng nề mà
nhiều người gặp phải trên con đường mưu cầu hạnh phúc, ông nghĩ rằng bài học đầu
tiên là nên giải thích cho mọi người hiểu vì sao nhiều người chỉ sống một cuộc đời
bình bình và tầm thường.
Xét cho cùng, ông giáo nghĩ, có quá nhiều người, cả nam lẫn nữ dường như không thể
vượt qua các trở ngại ngăn cản họ thành công và đành bằng lòng sống một cuộc đời
thiếu hụt và khốn khó. Ông giáo biết rằng để một người trẻ tuổi lãnh hội được bài học
rất quan trọng này, người đó nên tận mắt chứng kiến chuyện gì sẽ xảy ra nếu chúng ta

cho phép sự tầm thường chi phối cuộc đời mình.
Để dạy được những bài học quan trọng này, ông giáo quyết định cùng với người học
trò của mình lên đường đi đến một ngôi làng nghèo khổ trong vùng. Cảnh khổ đau và
hoang tàn bày ra khắp nơi, và cư dân ở đó có vẻ như đã phó thác cuộc đời mình cho
số mệnh.
Ngay khi đến nơi, ông giáo yêu cầu người học trò tìm giúp cho mình một gia đình
nghèo nhất trong khu vực. Đó sẽ là nơi họ tạm trú qua đêm.
Đi bộ một lúc thì họ ra đến rìa thị trấn. Và ở đó, giữa mênh mông, hai người dừng
chân trước một căn lều nhỏ tồi tàn rệu rã nhất mà họ từng nhìn thấy.
Cái cấu trúc sắp sụp đổ này nằm ở ngoài rìa xa nhất của một nhóm nhỏ vài căn nhà
vùng thôn quê. Hiển nhiên là căn lều này thuộc về một gia đình nghèo khó nhất làng.
Những bức vách đứng đó như chỉ nhờ vào phép lạ, đe dọa sẽ sụp đổ bất cứ lúc nào.
Nước thấm qua cái mái nhà tạm bợ vốn trông chẳng có sức đâu mà che chắn được thứ
gì, và đủ mọi thứ rác rưởi được gom góp lại chất dựa vào bức vách của ngôi nhà càng
làm tăng thêm vẻ rệu rã.
Chủ nhà, được một chú nhóc con báo động về sự có mặt của hai vị khách lạ, đã bước
ra và chào đón họ một cách nhiệt tình.
“Xin chào ông bạn quý”, ông giáo đáp lễ. “Không biết ông có vui lòng cho hai kẻ bộ
hành mệt lả này tá túc một đêm ở đây không?”
“Ở đây chật chội lắm, nhưng nếu các vị không ngại gì thì chúng tôi xin mời.”
Khi hai thầy trò bước vào trong, họ thật sự sốc khi nhìn thấy một không gian tí tẹo,
không rộng hơn mười lăm thước vuông, là nơi ở của tám con người. Bố, mẹ, bốn đứa
con và hai ông bà cụ cố gắng hết sức để nhường mỗi người một chút trong tình trạng
tù túng chật hẹp này.

Nhưng thân hình nhếch nhác và gầy gò một cách đau đớn cùng với quần áo rách rưới
là bằng chứng rõ ràng của sự thiếu thốn phô bày cuộc sống hằng ngày của họ. Những
gương mặt buồn bã và dáng vẻ lòm khòm cho thấy rõ sự bần cùng không chỉ đã
chiếm lĩnh cơ thể họ, mà còn ăn sâu vào tâm hồn họ.
Hai vị khách không cưỡng được cái nhìn xung quanh, trong lòng tự hỏi liệu trong cái
nơi khốn cùng này còn có thứ gì đáng giá không. Chả có gì!
Nhưng khi bước ra ngoài, họ mới nhận ra mình đã lầm. Thật đáng kinh ngạc vì gia
đình này còn có một thứ tài sản bất thường - khá đặc biệt trong hoàn cảnh này. Họ có
một con bò.
Con bò thì chẳng có gì đáng nói, nhưng cuộc sống và hoạt động hàng ngày của họ có
vẻ như chỉ xoay quanh con vật này. “Cho bò ăn đi”. “Đừng để nó khát”. “Buộc nó lại
cho chắc”. “Đừng quên dẫn nó đi ăn”. “Vắt sữa bò đi!” Vậy đó, ta có thể thấy con bò
giữ một vai trò quan trọng trong gia đình này, mặc dù chút sữa ít ỏi do nó cung cấp
chỉ đủ để họ sống vật vã qua ngày.
Tuy nhiên, con bò có vẻ phục vụ một mục đích lớn hơn. Nó là thứ duy nhất giữ cho
họ khỏi rơi vào đường cùng. Ở một nơi mà mọi thứ đều khan hiếm, việc sở hữu một
tài sản có giá trị như vậy đã mang lại cho họ sự ngưỡng mộ, nếu không muốn nói là
sự ghen tị, từ những người hàng xóm.
Và ở nơi đó - trong chỗ bẩn thỉu và nháo nhác đó - hai thầy trò đã đặt lưng xuống
nghỉ qua đêm.
Sáng hôm sau, trước khi bình minh kịp ló dạng, hai thầy trò lặng lẽ lên đường một
cách thận trọng để không đánh thức những người khác.
Người họ trò nhìn lại, như muốn một lần nữa ghi nhận vào tâm khảm khung cảnh tồi
tàn đó. Từ trong thâm tâm, anh hoàn toàn không hiểu được vì sao thầy lại dẫn mình
đến đây. Tuy nhiên, trước khi ra đến đường cái, ông giáo thì thầm: “Đã đến lúc cho
con biết cái gì đã đưa chúng ta đến cái nơi tồi tàn này”.

Trong chuyến viếng thăm ngắn ngủi của mình, họ đã chứng kiến một cuộc sống hầu
như toàn toàn bị ruồng bỏ, nhưng người học trò vẫn chưa hiểu được lý do khiến gia
đình đó lại sống cực khổ đến vậy. Vì sao họ lại ra nông nỗi này? Điều gì đã buộc họ
phải ở lại đây?
Ông giáo đi chầm chậm về phía con bò đang bị buộc vào một cái cột hàng rào lung
lay cách căn nhà chưa đầy hai mươi thước. Khi còn cách con bỏ khoảng một bước
chân, ông giáo rút ra một con dao găm mà ông mang theo bên mình. Người học trò
cảm thấy hoang mang. Khi ông giáo giơ tay lên, anh như chết điếng khi nhận ra điều
thầy mình sắp làm. Anh ta hầu như không tin vào mắt mình khi ông giáo già đưa lưỡi
dao cứa ngọt một đường ngang cổ con bò. Vết cắt chí mạng làm cho con vật ngã quị.
“Nhìn xem thầy đã làm gì?”, anh đau đớn hỏi ông giáo bằng một giọng thì thầm vì sợ
đánh thức mọi người. “Làm sao thầy lại có thể giết chết con vật tội nghiệp đó chứ?
Đây là loại bài học gì mà có thể khiến cho gia đình đó phải lâm vào cảnh suy sụp
hoàn toàn? Đây là tất cả những gì họ có. Rồi họ sẽ ra sao?”
Chẳng chút xao động với thái độ đau khổ của người học trò và làm ngơ trước những
thắc mắc của anh ta, ông giáo bỏ đi, để lại cảnh tượng hãi hùng phía sau, bàng quan
trước thảm cảnh mà gia đình đó sẽ phải đối mặt khi mà họ đã mất đi con bò. Anh học
trò bước tiếp theo sau, trong lòng vẫn còn nhiều khúc mắc, và họ tiếp tục lên đường.
Còn cái gia đình đó bị buộc phải đối mặt với một tình trạng bấp bênh, đầy rẫy những
khó khăn và khả năng bần cùng hơn nữa.
Trong suốt những ngày sau đó, anh học trò bị ám ảnh không thôi vì ý nghĩ khủng
khiếp rằng cả gia đình đó sẽ chết đói hết nếu họ không có con bò. Liệu anh còn có thể
rút ra kết luận nào khác từ sự mất mát nguồn sống duy nhất của họ?
Trong nhiều tháng sau, anh lúc nào cũng ray rứt với những ý nghĩ này và với cảnh
tượng của buổi sáng đau buồn hôm ấy.
Một năm qua đi và một buổi chiều nọ, ông giáo già gợi ý họ trở lại ngôi làng đó xem

thử chuyện gì đã xảy ra với gia đình kia. Chỉ một gợi ý nhỏ về một sự kiện dường như
đã đi vào quên lãng nhưng cũng đủ để đánh thức trong lòng người học trò cái ký ức
sống động về bài học mà, cho đến tận bây giờ, anh vẫn không thể nào hiểu hết.
Một lần nữa, đầu óc anh học trò lại chìm ngập trong những suy nghĩ về gia đình khốn
khổ kia và vai trò mà anh đã tham gia trong phần số của họ. Chuyện gì đã xảy ra với
họ? Họ còn sống sót qua cái đòn nặng nề đó không? Họ có bắt đầu nổi một cuộc sống
mới không? Liệu mình có thể giáp mặt với họ sau những gì mà thầy đã làm? Mặc cho
những ý nghĩ rối beng trong đầu, người học trò bất đắc dĩ nhận lời và miễn cưỡng
tham dự chuyến đi có thể làm sáng tỏ sự việc đã khiến anh phải khốn khổ cả năm
qua.
Sau nhiều ngày, hai người đến ngôi làng cũ. Họ tìm kiếm căn lều năm trước trong vô
vọng. Cảnh vật xung quanh trông vẫn như xưa, nhưng chẳng thấy bóng dáng cái nơi
tồi tàn mà họ đã qua đêm ngày ấy đâu cả, thay vào đó là một căn nhà xinh xắn vừa
mới được xây dựng trên nền đất cũ. Họ dừng chân và hết nhìn ngược lại nhìn xuôi để
biết chắc mình đã đến đúng chỗ.
Người học trò lo ngại rằng cái chết của con bò là một đòn giáng quá mạnh khiến gia
đình trơ trụi như họ không thể nào qua nổi. Có lẽ họ đã bị buộc phải bỏ đi và một gia
đình khác khá giả hơn đã may mắn làm chủ mảnh đất và dưng nên ngôi nhà mới này.
Còn khả năng nào khác đâu chứ? Chắc hẳn sự xấu hổ đã khiến họ phải tha hương.
Trong lúc những ý nghĩ đó đang lẩn quẩn trong đầu, anh học trò cứ lưỡng lự giữa ý
muốn biết chuyện gì đã xảy ra cho gia đình nọ và việc mặc kệ họ để tiếp tục lên
đường, né tránh cái việc chẳng thú vị gì là xác minh sự nghi ngờ tồi tệ trong đầu mình.
Nhưng cuối cùng anh quyết định khám phá - mình cần phải biết, cho nên anh gõ cửa
ngôi nhà và đứng đợi.
Trong chốc lát, một người đàn ông vui vẻ từ trong nhà bước ra. Thoạt tiên anh học trò
không nhận ra ông ta. Nhưng rồi anh không thể giấu được vẻ thảng thốt khi nhận ra
đó chính là người đã cho họ ngủ trọ năm ngoái. Hiển nhiên cùng là một người, nhưng

có cái gì đó rất khác lạ ở con người này. Ông ta mặc quần áo sạch sẽ và chải chuốt
gọn gàng. Ông ta có nụ cười trên đôi môi và có sự linh lợi trong đôi mắt. Rõ ràng đã
xảy ra một điều gì đó có ý nghĩa to lớn trong đời ông ta.
Người thanh niên gần như không thể tin vào mắt mình. Làm sao lại có thể như thế?
Liệu chuyện gì có thể xảy ra chỉ trong thời gian một năm? Anh ta bổ nhào lại chào hỏi
người đàn ông nọ và ngay lập tức “truy vấn” ông ta về vận may nào đã đến với ông và
gia đình.
“Chỉ năm ngoái, khi chúng tôi ghé qua đây”, anh hỏi, “các ông dường như đang sống
trong tình trạng bất hạnh và vô vọng. Hãy cho tôi biết đã xảy ra chuyện gì làm các ông
thay đổi nhiều như thế. Điều gì đã khiến các ông gặp hên đến vậy?”
Không đếm xỉa gì đến việc chính hai người khách này đã là thủ phạm giết con bò,
người đàn ông mời họ vào nhà và bắt đầu kể câu chuyện ly kỳ của gia đình mình câu chuyện sẽ làm thay đổi cuộc đời anh bạn trẻ của chúng ta mãi mãi.
Ông chủ nhà kể rằng thật là một sự trùng hợp kỳ lạ, khi ngay cái ngày mà hai thầy trò
rời đi, không biết kẻ bất lương nào do ganh ghét với tài sản hiếm có của gia đình ông
đã nhẫn tâm cắt cổ con vật tội nghiệp đó.
“Tôi phải thừa nhận rằng”, người đàn ông nói, “phản ứng đầu tiên của chúng tôi là vô
cùng tuyệt vọng và đau khổ. Trong suốt một thời gian dài, sữa của con bò đó là nguồn
sống duy nhất mà chúng tôi có; cuộc sống của chúng tôi phụ thuộc vào nó. Con bò đó
là tâm điểm cho sự tồn tại hằng ngày của chúng tôi, nói thật lòng, việc có được con
vật ấy tạo cho chúng tôi sự ngưỡng mộ từ hàng xóm.
“Không lâu sau cái ngày bi đát ấy, chúng tôi nhận ra rằng nếu không làm một cái gì
đó, chúng tôi chỉ có thể rơi vào tình huống tệ hại hơn. Chúng tôi đã xuống tới đáy
cuộc đời khi mất đi con vật ấy. Chúng tôi cũng cần phải ăn và nuôi nấng con cái nữa.
Và rồi chúng tôi phát hoang một miếng đất phía sau nhà, gieo vài hạt rau củ quả. Đó
là cách mà chúng tôi sống qua ngày trong vài tháng đầu.

“Một thời gian sau, chúng tôi nhận thấy rằng mảnh vườn đó cung cấp nhiều lương
thực hơn mức chúng tôi cần. Nếu có thể bán cho những người xung quanh, chúng tôi
có thể mua thêm hạt giống, và không lâu sau, chúng tôi không những đủ ăn và còn có
thể đem ra chợ bán.
“Và rồi điều đó xảy ra!” người đàn ông hồ hởi nói. “Lần đầu tiên trong đời chúng tôi
có tiền mua thực phẩm và quần áo. Và chúng tôi nhận thấy niềm hy vọng cho một
cuộc đời mới, một cuộc đời mà chúng tôi chưa bao giờ nghĩ, ngay cả trong mơ, là có
thể trở thành hiện thực.
“Chúng tôi xây căn nhà nhỏ này hồi tháng trước. Có vẻ như chuyện mất con bò đã mở
mắt cho chúng tôi thấy một cuộc sống khác có triển vọng.”
Anh bạn trẻ lấy làm kinh ngạc khi nghe câu chuyện. Cuối cùng anh cũng nhận ra bài
học mà người thầy đáng kính đã muốn dạy cho anh. Đột nhiên mọi thứ trở nên rõ
ràng. Cái chết của con bò không hề là dấu chấm hết dành cho họ như anh đã lo sợ,
mà đã mở ra một cuộc sống mới với nhiều cơ hội tốt hơn.
Người chủ nhà mời hai thầy trò ở lại qua đêm và họ vui vẻ nhận lời. Sáng hôm sau,
họ chào tạm biệt ông chủ và gia đình, tiếp tục cuộc hành trình của mình. Ông giáo,
vốn lặng thinh từ bấy đến giờ, hỏi anh học trò, vốn vẫn đang còn kinh ngạc với
những gì anh ta được nghe kể và chứng kiến: “Con có nghĩ là gia đình nọ vẫn có thể
đạt được những điều mà họ gặt hái trong năm vừa qua nếu như họ vẫn còn con bò
đó?”
“Có lẽ không,” người học trò trả lời không do dự.
“Vậy bây giờ con hiểu chưa? Con bò mà họ yêu quý như báu vật chính là sợi dây xích
trói buộc cuộc đời họ với đói nghèo khổ cực. Họ đã đinh ninh rằng con bò đó giúp họ
khỏi bị suy sụp. Nhưng phải đợi đến khi mất đi sự an toàn giả tạo đó thì họ mới bị
buộc phải nhìn sang một hướng mới.”
“Nói cách khác,” anh học trò tiếp lời, “con bò - con vật mà hàng xóm của họ coi như

là ơn phước - đã cho họ cái cảm giác mình không phải đang sống trong sự bần cùng,
nhưng thực ra cuộc sống của họ rất thảm hại.”
“Đúng là như thế,” ông giáo già lên tiếng. “Đó là điều sẽ xảy ra khi con tin rằng cái
thứ ít ỏi mình có được là đã đủ lắm rồi. Chỉ một ý nghĩ đó thôi đã là sợi xích nặng nề
ngăn không cho con tìm kiếm những thứ khác tốt hơn. Sự thỏa mãn bắt đầu hủy hoại
cuộc đời con. Con chấp nhận các hoàn cảnh của mình dù không hài lòng với chúng.
Con biết rằng con không vui sướng với vị trí của mình trong cuộc sống, nhưng con
cũng không thấy khốn khổ. Con thất vọng với cuộc sống mà mình được hưởng nhưng
sự bất mãn không đủ lớn để con tìm cách làm một cái gì đó với nó. Con có thấy điều
đó bi đát thế nào không?
“Khi con có một công việc mà con không thích, cái công việc mà thậm chí chẳng đáp
ứng được những nhu cầu tối thiểu và cũng chẳng mang lại cho con bất cứ sự thỏa mãn
cá nhân nào hoặc cho con cuộc đời mà con muốn, thì quyết định bỏ đi và tìm công
việc khác là điều dễ dàng. Nhưng khi cái công việc mà con không thích đó giúp con
trả được nợ, sống sót, và cũng tận hưởng được một vài tiện nghi nho nhỏ, thì con dễ
dàng rơi vào cái bẫy hài lòng với suy nghĩ ...